🏦 RBI Circulars Consolidation | आरबीआय परिपत्रकांचे एकत्रीकरण : २४४ मास्टर डायरेक्शन

RBI Circulars Consolidation -भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) वर्षानुवर्षे विविध विषयांवर हजारो परिपत्रके, सूचना आणि मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली होती. या परिपत्रकांमध्ये अनेक पुनरावृत्ती, कालबाह्य नियम आणि विखुरलेली माहिती असल्यामुळे बँका, एनबीएफसी, सहकारी संस्था आणि इतर नियमनाधीन संस्थांना अनुपालन (Compliance) समजणे व अंमलात आणणे कठीण झाले होते.

या समस्येवर उपाय म्हणून आरबीआयने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलले आहे—९,४५५ परिपत्रकांचे एकत्रीकरण करून २४४ मास्टर डायरेक्शन (Master Directions) तयार केले आहेत.

🎯 उद्दिष्ट

• नियम व मार्गदर्शक तत्त्वे एकाच ठिकाणी उपलब्ध करून देणे.
• पुनरावृत्ती व गोंधळ कमी करणे.
• ऑडिट व तपासणी सुलभ करणे.
• डिजिटल बँकिंग, ग्राहक सेवा, KYC/AML, IT/सायबर सुरक्षा यांसारख्या आधुनिक विषयांचा समावेश करून नवीन काळाशी सुसंगत चौकट तयार करणे.

📊 परिणाम

• बँका व वित्तीय संस्थांसाठी अनुपालन प्रक्रिया अधिक सोप्या व स्पष्ट झाली.
• ऑडिट व नियामक तपासणीसाठी एकमेव संदर्भ दस्तऐवज उपलब्ध झाला.
• ग्राहक सेवा व डिजिटल व्यवहारांमध्ये पारदर्शकता व विश्वासार्हता वाढली.

🔄 काय बदलले आणि का

समस्या

• आरबीआयने वर्षानुवर्षे हजारो परिपत्रके जारी केली होती.
• ही परिपत्रके विखुरलेली, पुनरावृत्ती असलेली आणि वेळोवेळी बदललेली असल्यामुळे अनुपालन (Compliance) समजणे कठीण झाले.
• ऑडिट व तपासणी करताना योग्य परिपत्रक शोधणे वेळखाऊ व चुका होण्याची शक्यता असलेले काम ठरले.

उपाय

• आरबीआयने सर्व जुनी परिपत्रके एकत्र करून २४४ मास्टर डायरेक्शन (MDs) तयार केली.
• प्रत्येक मास्टर डायरेक्शन हे एकमेव संदर्भ दस्तऐवज आहे ज्यात संबंधित विषयाची सर्व माहिती समाविष्ट आहे.

परिणाम

• स्पष्ट आवृत्ती नियंत्रण (Versioning).
• केंद्रीकृत अद्ययावत प्रक्रिया.
• बँका, एनबीएफसी, सहकारी बँका, स्मॉल फायनान्स बँका, पेमेंट बँका यांच्यासाठी सोपी ऑडिट पडताळणी.

📌 परिपत्रकांचे एकत्रीकरण – मुद्देसूद स्पष्टीकरण

१. व्याप्ती निश्चिती

• उद्दिष्ट: पुनरावृत्ती कमी करणे, कालबाह्य मार्गदर्शन रद्द करणे आणि वैध सूचना MD मध्ये केंद्रीत करणे.
• आवाका:
  • प्रुडेंशियल नॉर्म्स
  • गव्हर्नन्स
  • ग्राहक सेवा
  • KYC/AML/CFT
  • आउटसोर्सिंग
  • IT/सायबर
  • डिजिटल पेमेंट्स
  • रिकव्हरी/इन्सॉल्व्हन्सी
  • डिस्क्लोजर व रिपोर्टिंग

२. जुन्या सूचनांचे वर्गीकरण

• वैध व चालू: संबंधित MD मध्ये समाविष्ट.
• कालबाह्य: मागोवा घेता येईल अशा संदर्भांसह रद्द.
• संस्था-विशिष्ट: NBFC वि. कमर्शियल बँक यांसारख्या वर्गानुसार वेगळे केले.

३. मास्टर डायरेक्शनची रचना

• कार्य-आधारित मांडणी: परिभाषा → लागू क्षेत्र → मुख्य आवश्यकता → अपवाद → रिपोर्टिंग → अंमलबजावणी.
• अनुक्रमणिका व परिशिष्टे: चेकलिस्ट, फॉर्म, रिपोर्टिंग स्वरूप व वेळापत्रक मानकीकृत.
• आवृत्ती नियंत्रण: प्रत्येक MD मध्ये “updated on” व “supersedes” ट्रेल ऑडिटसाठी.

४. भविष्यातील अद्ययावत प्रक्रिया

• नियमित सुधारणा: नवीन सूचना MD मध्ये दुरुस्ती स्वरूपात.
• क्रॉस-रेफरन्स: संबंधित विषयांसाठी MD परस्पर जोडलेले.
• सल्लामसलत नोंदी: सार्वजनिक प्रतिक्रिया विचारात घेऊन अंतिम MD मध्ये समाविष्ट.

५. अनुपालन स्वीकारण्याच्या आवश्यकता

• धोरण संरेखन: अंतर्गत धोरणे MD कलमांशी जुळवणे.
• प्रशिक्षण: शाखा ऑप्स, क्रेडिट, IT, अनुपालन व ऑडिट टीमसाठी भूमिका-आधारित मॉड्यूल.
• ऑडिट तयारी: कलमवार अनुपालन मॅट्रिक्स व पुरावे.

६. संक्रमण सुरक्षितता

• बदल नोंदी: जुन्या परिपत्रक IDs ते नवीन MD कलमांपर्यंत क्रॉसवॉक.
• अपवाद हाताळणी: योग्य कारणांसह विचलन व सुधारणा वेळापत्रक.
• नियामक रिपोर्टिंग: फॉर्म व वेळापत्रक MD च्या परिशिष्टांशी जुळवणे.

🛠️ अंमलबजावणी आराखडा

• इन्व्हेंटरी व मॅपिंग: सर्व लागू MDs ची नोंदणी तयार करणे.
• धोरण पुनर्लेखन: धोरणे MD रचनेशी जुळवणे.
• SOPs व चेकलिस्ट: MD बंधने SOP व WhatsApp-ready चेकलिस्टमध्ये रूपांतरित करणे.
• प्रशिक्षण व प्रमाणपत्र: द्विभाषिक मायक्रो-मॉड्यूल्स व क्विझ तयार करणे.
• नियंत्रणे व मॉनिटरिंग: MD कलमांशी संरेखित नियंत्रण व डॅशबोर्ड.
• ऑडिट पुरावे: कलमवार पुरावे साठवणे.

📊 तुलना – जुनी परिपत्रके वि. २४४ मास्टर डायरेक्शन

📑 व्यावहारिक क्रॉसवॉक टेम्पलेट

• MD संदर्भ:
  • MD शीर्षक
  • शेवटचे अद्ययावत
  • Supersedes (जुने संदर्भ)
• कलम मॅपिंग:
  • कलम: आवश्यकता सारांश
  • धोरण टॅग: विभाग/उपविभाग
  • नियंत्रण मालक: विभाग/भूमिका
  • वारंवारता: दैनिक/साप्ताहिक/मासिक/त्रैमासिक
  • पुरावा: रिपोर्ट ID/स्क्रीनशॉट/लॉग/तिकीट
  • अपवाद: नोंदी व सुधारणा ETA
• प्रशिक्षण नोंद:
  • मॉड्यूल: विषय व MD कलमे
  • प्रेक्षक: भूमिका/शाखा
  • पूर्णता: दिनांक व %
  • मूल्यांकन: गुण/पुन्हा प्रयत्न
• मॉनिटरिंग डॅशबोर्ड:
  • KRI/KPI: मेट्रिक नाव
  • थ्रेशहोल्ड: ट्रिगर स्तर
  • स्रोत: प्रणाली/रिपोर्ट
  • कृती: एस्कलेशन मार्ग व जबाबदार मालक

Here’s the official RBI link for the circular on consolidation of regulations into 244 Master Directions:

• 🔗 RBI Notification – Consolidation of Regulations & Withdrawal of Circulars (Nov 28, 2025)
• 🔗 RBI Master Directions Portal – Complete List of Master Directions
  These pages provide:
• The press release and notification announcing the consolidation of 9,455 circulars into 244 Master Directions.
• The updated Master Directions list, where you can view or download each MD subject-wise (e.g., KYC, NBFC regulations, cooperative banks, etc.).